Рим империяси аёл кишини эрига бутунлай қул сифати бўлиб қолишига ҳукм қилган. Унинг тор доирада чеклангангина ҳуқуқлари бўлган ёки уни бутунлай бўлмаган ҳам дейиш мумкин. Римда каттагина бир жамоат тўпланиб, аёл киши мавзусида узоқ тортишувлар қилган ва ниҳоят аёл киши ҳақида, гарчи у мавжуд бўлсада лекин ҳеч қандай нафси йўқлиги хулосасига боришган. Шу сабабли ҳам у охиратга оид ҳаётга ворис бўла олмайди. У нажас бўлиб, гўшт емаслиги, кулмаслиги ва бунинг билан бир қаторда бор вақтини намоз, ибодат ва хизматда ўтказиши лозим. Унинг гапиришга ҳеч қандай ҳаққи бўлмаган.
Уни бу ишда ман қилиш учун ҳам унинг оғзига темирдан қулф қўйилган. Аёл киши оғзига қулф солинган ҳолда кунини кўчада ёки уйида ўтказиши лозим бўлган бир қулга айланиб қолган. Буларнинг барчаси унинг фитна ва иғво эътибори билан тортган азобларидан ташқари бўлган жисмоний уқубатлардан бўлган. Уни шайтонга хизмат қилади, дея ҳисоблашган.
Баъзи бир тадқиқотчилар замонавий аёллар оёқларига боғлаб олувчи шақилдоқлар қадимда аёлларнинг оёқларидан боғлаб қўйилганлиги ва ҳозирда аёллар бўйинларига осиб юрувчи тилла занжирлар ҳам қадимда боғлаб қўйилган бўйиндаги қуллик боғларининг чиройлироқ ва маданийлашган шакли эканлиги ҳақида фикр билдирадилар. Билак узук ва сирғалар ҳақида ҳам шунга ўхшаш нарсаларни айтиш мумкин экан...
2.ЮНОНИСТОНДА АЁЛ.
Қадим Афинада аёллар фақатгина бозорларда сотиладиган-харид қилинадиган мол-мато ўрнида кўрилган. Улар шайтоннинг қабиҳ амалларидан ҳисобланганлар.
3.ҲИНД ШАРИАТЛАРИДА АЁЛ.
Қадим Ҳинд шариатлари аёл кишини вабо, ўлим, ўт, захри қотил, захарли илон ва дўзахдан ҳам ёмонроқ, деб билганлар. Аёл киши учун ўз эгаси ва хожаси ўрнида бўлган эрининг умри битиши билан унинг ҳам яшаш ҳаққи тугаган. У эрининг ўтда ёнаётганлигини кўрганида ўзини ўтга отиши керак бўлган. Шундай қилмаса абадий лаънатга дучор бўлади, деган тушунча мавжуд бўлган.
МАНУ шариатида Дхарма Састранинг келтиришича, аёл ҳақида қуйидагилар айтилган: "Аёл яшайверади, лекин унда яхшилик йўқ. У хоҳ ёш қиз, ўспирин ёки қари кампир бўлсин фарқи йўқ. Қиз бола отасининг ихтиёрида, турмуш қурган жувон эса эрининг ихтиёрида, бева эса –агар эрининг вафотидан кейин яшаса- болаларининг ихтиёрида бўлади. Эрининг вафотидан кейин асло бошқа эрга тегмайди, балки то ўлгунича ейиш, кийиш ва зийнатланиш каби ишлардан узоқ юради. Хотин оилада ҳеч нарсага эгалик қилмайди. Унга келиб тушган ҳар бир нарса дарҳол эрига оид бўлиб қолаверади." (Муаллифнинг "Муқоранатул адёни" га қаранг. 4-жилд, 72-74 бетлар).
4. ЯҲУДИЙЛАР НАЗДИДАГИ АҲДИ ҚАДИМ-ТАВРОТДА АЁЛ.
Қуйидаги сўзларда келтирилаётган тушунчалар Қадимги Аҳди Қадимнинг аёл киши ҳақидаги фикрларини қандай бўлганлигини билдиради: "Мен ва қалбим ҳикмат ва ақл топиш мақсадида билиш, тадқиқ қилиш ва талаб қилиш, жаҳолатнинг ёмонлиги ва аҳмоқликнинг эса жиннилик эканлигини билиш учун фикр юридик. Ўлимдан ҳам аччиқрок, бутунлай тузоқ бўлган, қалби қинғир ва қўллари кишан бўлган АЁЛ эканлигини билдим. Аллоҳ наздида солиҳ кимсалар ундан қутилиб қолади. Аммо гуноҳкорлар улар билан ушланади." (Еттинчи исҳоҳ/ 25-26 фиқралар).
5. АРАБИСТОН ЯРИМ ОРОЛИДА АЁЛ.
Арабистон ярим оролида тирикчилик учун ишлаб топиш қизғин курашларга сабаб бўлган. Аёл киши эса бу ишда ишчи кучи сифатида ўзини кўрсатишга мажбур қилинган. Лекин табиийки, унинг ишлаб чиқаришдаги фаолияти эркакларники билан тенг бўлмаган. Худди шунингдек, урушларда ҳам унинг хиссаси кам бўлган. Бу нарса араб жамиятининг аёлга нисбатан нафрат билан қарашига сабаб бўлган. Бу нафрат ва жирканишни Қуръони Карим қуйидагича тилга келтиради: "Қайси бирларига қиз (кўргани ҳақида) хушхабар берилса, ғазаби келиб, юзлари қорайиб кетар. У (қиз)ни камситган ҳолда олиб қолиш ёки (тириклай) тупроққа қориш (тўғрисида ўй суриб), ўзига хушхабар берилган нарсанинг "ёмон"лигидан (орият қилиб,) одамлардан яшириниб олур. Огоҳ бўлингизким, уларнинг, уларнинг бу ҳукмлари яроқсиздир. (Наҳл/ 58-59 оятлар)." Ҳақиқатан ҳам баъзилар тупроққа кўмганлар. Ҳатто уларга қарата Қуръони Карим шундай ҳайқирган: "(Эй, инсонлар), болаларингизни қашшоқликдан қўрқиб ўлдирмангизлар – уларга ҳам, сизларга ҳам Биз ризқ берурмиз. Уларни ўлдириш, шубҳасиз, катта хатодир. (Исро сураси/ 31-оят)." Агарда араб гўдаги кўмилишдан қутилиб қолса ҳам, уни келажакда золим ва аёвсиз бир ҳаёт кутган. Унга меросдан ҳеч қандай хисса ажратилмаган. У баъзан фаҳш ва бузуқлик қилиш учун мажбурланган ёки турмушга чиқиши қийинлашган.
Устоз Қосим Амин қадим асрларда аёл кишининг аҳволи қисқача шундай таърифлайди: "Аёл кишининг оилага кириши (турмуш қуриши) унинг ўз эркидан маҳрум бўлди, деган сўз бўлган. Шунинг учун ҳам Римликлар, Юнонлар, Олмонлар, Ҳиндлар, Хитойликлар ва Арабларда оила бошлиғи аёл кишига хўжайин ҳисобланган. Олди-сотди йўли билан қулларга хўжайинлик қилинганидек, аёл кишига ҳам эгалик қилинган. Бошқача бир таъбир билан айтганда, ақди никоҳ олди-сотди кўринишида бўлган. Эр киши хотинини отасидан сотиб олган. Шунинг билан аёлнинг барча ҳақ-ҳуқуқлари отасидан эрига ўтган. Эрининг худди шу олди-сотди билан хотини бошқа бир кишига сотиб юбориш ҳуқуқи ҳам бўлган." (ал-Маръатул жадида китобига қаранг/ 18-бет).
6.ЎРТА АСРЛАРДА АЁЛ.
Юқоридагиларнинг барчаси қадим асрдаги аёлларга нисбатан бўлган ҳолатлар ҳақида эди. Энди сўзимизни исломий фикрлардан узоқ, ўрта ва янги асрдаги аёл ҳақида давом этдирамиз.
7.КАТОЛИК ЧЕРКОВИ ФИКРИ.
Ёзувчи Донмаркий (Wieth Kondsren) Католик черковининг аёл кишига бўлган муносабатини шундай келтиради: "Ўрта асрларда аёл кишини махлуқ сифатида иккинчи ўринда кўрувчи католик черкови муносабатидан келиб чиққан ҳолда Европадаги аёлларга эътибор жуда ҳам чегараланган бўлган." (Feminism: Translated to English by Arthur Chater p. 200).
8.Франция сўрамоқда: АЁЛ ҲАМ ОДАММИ?
Франция аёл кишининг инсон ҳисобланиб, ҳисобланмаслигини тортишиш учун 586 – милодий санада йиғилиш ўтказган. Узоқ тортишувдан кейин йиғилганлар аёл кишининг ҳам инсон эканлиги, лекин инсоният хизмати учун яратилганлиги хулосасига боришган.
Французлар мана шу тарихдан бошлаб, аёл кишининг ҳам инсон эканлигини эътироф этганлар. Зеро, аёл кишининг инсон сифатида кўрилиши бундан олдин шубҳа билан қаралган. Хатто, унинг эътирофи ҳам тўла бўлмаган. Чунки бу эътироф ҳам аёл кишини эрига тобеъ ва хизматкор қилиб қўйган. Шу сабабли ҳам замонлар оша ҳозирги пайтда ҳам ғарб аёли юз йиллаб олдин мусулмон аёл эришган ҳуқуқлардан энг енгилидан ҳам маҳрум ҳисобланарди. 1938 йилнинг феврал ойида баъзи бир молиявий тасарруфлардан француз аёлини чекловчи қонунларни бекор қилувчи қарор қабул қилинган. Унга тарихида биринчи марта эрининг рухсатисиз банкдан ўз номига ҳисоб рақами очишга, тасарруф ишларидаги ҳужжатларга имзо чекишга, молиявий шартномалар тузишга ва меросга эгалик қилишга рухсат берилган.
Бу борада Али Абдулвоҳид 217 та француз қонунларини келтириб ўтади. Улардан баъзилари қуйидагилардир: "Турмуш қурган аёл, гарчи у ўз мулки ва эрининг мулки орасида ўзига тегишлилик асосига оила қурган бўлса ҳам ўз мулкидан бирон нарсани бирон кишига беришга ҳаққи бўлмаган, мулкини бошқа жойг нақл қилишга, бировга гаровга беришга, эваз ёки эвазсиз ҳолларда эгалик қилишда эрининг иштирокисиз ёки унинг ёзма равишдаги розилигисиз ҳеч нарса қилаолмаган." Доктор Абдулвоҳид бу моддага яна шуларни ҳам илова қилади: мана бу қонуннинг давомида аёл кишига нисбатан келтирилган таъқиқ ва чеклашларнинг ҳали ҳозиргача ўз таъсирини сақлаб туриши билан бир қаторда, француз аёлининг ҳозирда ҳам бу қонунлар таъсири остида қолишига сабаб бўлган. (Ҳуқуқул инсан фил ислам/ 60-бет).
9. Ўн тўққизинчи асрда Англия аёл.
Англияда Ганри саккизинчи Англия аёлларига инжил ўқишни таъқиқлаб қўйган. 1850 йилгача аёллар давлат фуқароларидан саналмаган ва хатто 1882 йилгача уларнинг шахсга оид бирон бир ҳуқуқлари бўлмаган. Эгалик қилиш ҳуқуқидан маҳрум саналганлар. Аёл киши отаси ва эрига мутлақ қарам ҳисобланган.
10. Йигирманчи асрда Англия.
Йигирманчи асрнинг ўрталарида Кембридж университетида таҳсил олар эканман, шахсан талаба қизларнинг талаба йигитлар йиғилишларида иштирок этиш ҳақлари бўлмаган. Маърика университетида эса талабалар орасида бирлик бўлмаган. Оксфорт университети ҳам 1964 йилнинг 26 июнида чиқарган қарор асосидагина талаба қизлар ва талаба йигитларнинг ҳақ-ҳуқуқда тенглигини таъминлаган. (Муаллифнинг эътирофлари. Аҳром журнали/ 24/6/27).
11. Ислом соясида аёл.
Эркак ва аёлнинг мерос олиши.
Энг аввло Ислом ҳар бир сохада эркак ва аёл орасида тенгликни таъминлаган. Бу ишда ҳеч қандай истисно қилмаган. Фақатгина мерос каби очиқ бир зарурат тақозо қилгандагина орада озгина тафовут пайдо бўлган, лекин шунда ҳам бошқа уммат ва миллатларда бўлган умуман аёл кишининг ҳақ-ҳуқуқларини инкор қилиш асло бўлмаган. Бу борада эркакка аёл кишининг насибасидан икки хисса кўп таъйин қилган. Чунки аёл киши оила қуришдан олдин ҳам, кейин ҳам молиявий таклифлар-масъулиятлардан маъзур тутилган. Ислом нуқтаи назарида оила қуришдан олдин аёл кишининг отаси унга лозим нафақаларни таъмин қилиб берса, оила қургандан кейин болалар ва аёл кишининг нафақалари эрнинг масъулиятги айланади. Ҳатто баъзи бир тадқиқотчилар шу ҳолатда аёл кишининг эркак кишидан нисбатан кўпроқ мерос олаётганлигини таъкидлайдилар. Зеро аёл кишининг беш танга олиб йиғиб юриши, эркакнинг ўн танга олиши ва улардан ёки барчасини сарф қилишидан кўра яхшироқдир. Исломда аёл мавзусидаги сўзимизнинг шарҳи кенгайиб, улардан баъзилари ҳақида тўхталиб ўтамиз.
Инсон қадри ва қонун.
Ислом муштарак инсоний қонунга кўра аёл ва эркак орасидаги ажрим-тенгсизлик асосини йўққа чиқаради. Умумий ҳақ-ҳуқуқлар ва қонун олдида ҳам иккиси орасида кўзга ташланувчи тенгсизликка барҳам беради. Бу ишларнинг барчасида аёлни эркак билан тенг қилиб қўяди. (Др. Али Абдулвоҳид/ Ҳуқуқул инсан фил Ислам/ 52-бет).
Келинг, биргаликда Исломнинг энг асосий таянчига мурожаат қилайлик ва бу эътиқодни маъқулловчи иқтибослардан келтирайлик:
1. "Аёллар учун (белгиланган ҳуқуқлар) ўз меъёрида эркаклар (ҳуқуқи) билан тенгдир." (Бақара сураси/ 228-оят).
2. "Мўъминлар ва мўъминалар бир-бирларига дўстдирлар." (Тавба сураси/ 71-оят).
3. "Раббингиз, Унинг Ўзигагина ибодат қилишларингизни ҳамда ота-оанага яхшилик қилишни амр этди." (Исро сураси/ 23-оят).
4. "Бас, Парвардигорлари уларни (дуоларини) ижобат этиб, (деди): "Албатта, Мен сизлардан амал қилувчининг – хоҳ эркак бўлсин ва хоҳ аёл бўлсин – амалини зое қилмасман." (Оли имрон сураси/ 195-оят)
Юқорида зикр қилинган ва зикр қилинмаган оятларнинг барчасида эркак ва аёлнинг бир ҳукм остига олинганлигини кўрамиз. Эркак ва аёл орасидаги тенг қарамасликни бутунлай йўққа чиқаради. Дарҳақиқат Ислом таълимоти аёл кишининг эл-юрт олдидаги хизмати ва тирикчилик учун қилган саъю-ҳаракатининг натижаси ўлароқ, ўз хиссасини эркакники билан тенг қилиб берган. Агар аёл киши муомалани яхши қилиб, эрининг йўқлигида унга тегишли нарсаларни кўз қорачиғидек асраса...
Истибсор китобидаги Асмо бинти Язид ал-Ансориянинг таржимаи ҳолларида келтирилишича, бир гуруҳ аёллар у зоти муҳтарамани Расулуллоҳ (с.а.в) нинг олдиларига қуйидаги талаблар билан жўнатишди: "Эркаклар жиҳодга чиқишади, биз эса уйда қолиб уларнинг молу-мулкларини сақлаймиз, болаларини тарбиялаймиз. Биз уларга савобда шерик бўламизми?" Расулуллоҳ (с.а.в): "Ё Асмо! Ортингдаги аёлларга билдиргин. Сизлардан бирларингизнинг эрини яхши парваришлаши ва унинг розилигини талаб қилиши сен айтган нарсаларнинг барчасига баробар бўлади." Асмо бинти Язид хурсанд бўлиб, таҳлил ва такбир айтган ҳолда кетдилар. (Абдулҳай ал-Каттоний/ Ат- таротибул идория 2-жилд, 119-бет).
Иддиолар ва раддиялар.
Юқорда зикр қилинган ва дин душманлари томонидан исломга отилувчи таъна тошлари ва унга доғ текказиш мақсад қилинган масалалар устидан қайтадан ўз фикримизни айтишимиз керак бўлади. Улар гўё Ислом эътиборсиз қолдирган ва қиймат бермаган аёл ҳақларини мудофаа этмоқчи эканликларини даъво қиладилар. У масалалардан асосийлари: кўпхотинлилик, талоқ, қавома ва хотин кишини таъдиб-одобга чақиришлардир.
Бизнинг услубимиз зикр қилинган масалаларга Исломнинг бўлган муносабатини шарҳлашдир. Дин душманларининг бундай қилишларига асосий сабаб, уларнинг ўз хоҳишлари ила ҳақиқат нуридан кўз юмишлари ва бу нурни кўришдан қочишларидир. Бу ҳақиқат – Исломнинг фитрат дини ва табиийлигидир. У албатта мавжуд шарт-шароит ва инсонлар ахлоқини ҳам эътиборга олади. Шунинг учун ҳам Ислом мисли кўрилмаган ва лозим бўлган шариатни вужудга келтиради. Ва мусулмонларни мана шу йўлда юришга чақиради. Бундан ташқари Ислом яна шуни ҳам эътироф этадики, ҳамма ҳам мана шу йўлда юришга қодир эмас. Шунда ҳам у инсонларнинг залолат ва ваҳм ботқоғига ботиб кетишларига йўл қўймайди. Балки уларга табиатларига мос келувчи ва тўғри асосларга бино қилинган ҳукмларни жорий қилади. Мана сизга дин душманлари эътибор берувчи ва ёмон кўрсатишга ҳаракат қилувчи ишларга бўлган Исломнинг муносабати. Ва шу сабабдан исломга тош отишни хоҳловчиларнинг аҳволи.(!)
Аёл ва эркак орасидаги инкор қилиб бўлмас фарқлар.
Ислом фитрат динидир ва шунинг учун ҳам баъзи ишларда эркакнинг аёлдан устун туришини эътироф қилади. Бўйининг узунлиги, гавдадаги дарозлиги, вазнининг оғирлиги, асабининг метинлиги, қувватда кучлилиги, шунингдек, қалбида ҳам кенглиги шулар жумласига киради. Булардан ташқари аёл эркак кишидан жисмини заифлаштирувчи ва ҳар ойда юзага келувчи ҳайз кўриши билан ажралиб туради.
"Эркак ва аёл оила қуришади ва табиий равишда фарзандлар кўришади. Эркак кишида эса ҳеч қандай ўзгариш сезилмайди ва ўша ҳолича қолади. Лекин ҳомиладорлик ва оила қуриш сабабидан аёл кишида кўринувчи ўзгаришларни яшириб бўлмайди.
Қайси ишда бўлмасин аёл киши эркак билан бир хилда тенг бўлаолмайди. Гарчи аёл ва эркак бир хил шароитдаги ишларда бўлсалар ҳам бу нарса ўз фарқини кўрсатади. Мисол учун: аёл киши эркак кишидек овқат пишираолмайди, унингдек маҳорат билан кийим тикаолмайди, ободонлаштириш ишларида ҳам аёл киши эркак билан тенг бўлаолмайди." (Устоз Аққод/ Ҳақоиқул Ислами ва абатилу хусумиҳи/ 174-бет).
Балажек уламоларидан бири шундай дейди: "Биз аёл кишиниг ғарбда маданият ва барча сохада кўпроқ эканлигини кўрамиз. Лекин шунга қарамасдан аёллар орасидан биронта ёзувчи, шоир, тарихчи ёки машҳур романчи чиқмаган. Шунингдек улар тиббиёт, оқловчилик (адвокат), ва давлат ишларида ҳам ўзларини кўрсатаолмаганлар. Улардан бу ишларни бажараолганларида ҳам эркакларга хос куч ва табиат мавжуд бўлган. Лекин шунда ҳам аёлларниг катта бошқарув ишларида омадлари чопмаган. Зеро бундай ишларда эркак вазир ва ёрдамчилар уларга кўмак берганлар ва ишларни уларнинг номларидан олиб борганлар." (Нақлан анил ислам вал ҳазоратил арабияти ликурд/ 1-жилд, 96-бет).
Ғарбнинг буюкларидан бири, ўз қизларидан бирига шундай ёзган эди: "Агар Волтер аёлларни эркаклар қиладиган барча ишларни қилишга қодир деб даъво қилса, бу гўзал аёлларга яхши кўринишдан бошқа нарса бўлмайди. Зеро аёллар тарихда достонга айланувчи бирон бир асар яратмайдилар. Улар (الالياذة), (الانياد), (القدس المنقذة), (فيدر), (زهرة ميدي سيس) ва (تليمك) ... каби дурдона асарларни ёзмаганлар. У яна алгебра, микроскоп, сув ўчирувчи насос, кийим ишлаб чиқариш каби ишларда ҳеч қандай янгилик қилмаган. Кўзга кўринган олимлар қаторидан жой олувчи бирон бир аёл ҳали чиқмаган. Агар аёл киши барча нарсаларда эркаклар билан тенг бўлиш талаби билан чиқса, у шубҳасиз осий ва гуноҳкор бўлади." (lorance: History de la Litterature Feminine).
Биз аёлларга эркакларнинг улардан устун бўлаолмаганликларининг қаршисида сиқилмасликларини тавсия қиламиз. Зеро эркак ҳам унга бегона эмас ёки эркаклар бошқа оламу, аёллар бошқа олам эмас. Балки у отасидир, акасидир, эридир ёки ўғлидир. Бу мавзуда ҳеч қандай асоссиз эркакнинг аёлга, аёлнинг эса эркакка кераги борми каби тортишувга тўхталиб ўтиришнинг ҳожати бўлмаса керак...
Инсон фитрати ва ғарбу-шарқ уламоларининг таъкидлашларини эътиборга олиб мазкур масалаларнинг ечимига киришамиз. Уларнинг барчаси ҳақида қисқача тўхталиб ўтамиз ва тухмат ҳамда бекорчи даъволарга Ислом нуқтаи назаридан жавоб берамиз.
Davomi bor....