Телефонда дугонам билан гаплашар эканмиз, яқинда телевизор сотиб олганини айтиб қолди. Телевизорни ёмон кўрадиган дугонамнинг бу хариди мени ҳайрон қолдирди. Сабабини сўрасам:
- Болаларни уйда олиб ўтиришни иложи йўқ, кўчага чиқиб кетаверади, кетаверади. Сал ишга уннасам бўлди, дарров йўқ бўлиб қолишади. Шунга уйда ушлаб туради, деб сотиб олдим.
Суҳбат тугади, аммо кўнглимда бир ғашлик пайдо бўлди.
Биз киммиз?
Қаерга қараб кетаяпмиз?
Масъулиятларимиз ёдимиздами?
Ҳозирги кунда кўп ота оналар, болаларни тинчитишни энг осон йўлини билиб олганлар. Савол билан ёнимизга келган фарзандимизнинг жажжи қўлчаларига пультни топшириб “Бор, телевизор кўр”, дея оқ фотиҳа бериб уни экран ёнига жўнатамиз. Кўпгина болалар экранга тикилиб куни буйи ўтиришдан ҳам чарчашмайди. Улар кўрадиган каналлар ҳам кўп, “«Jetix», «Nickelodeon».
Каналлар турли туман болалар мултфильмлари билан тўла. Ва бу мультфильмларнинг ҳаммаси чет элда суратга олинган. Бу битмас туганмас “хазина” соҳиби бўлганимиздан сўнг, биз ҳам ўтириб бироз тин олсак бўлади. Аммо бу аслида шунчалар зарарсиз мульфильмларми? Куни билан телевизор қаршида ўтирган фарзандимиз ўзига бу фильмлардан нима олмоқда?
Хотирлаб кўрингчи, ота боболаримиз фарзандларини қай тарзда овутишган? Тўғри улар эртак, матал ва халқ оғзаки ижодидан лавҳалар айтиб беришган. Ва шу билан янги авлодда ўз динининг, ўз миллатининг тарихини сўзлаб берган. Фарзандлар дин ва диёнат ҳиссини, урф одатларини эртак ва маталлар билан бирга ўзларига сингдиришган. яъни “Қуш уясида кўрганини қилади”, бу мақол шиори остида иш тутишган.
Замнавий мультфильмлар ҳам бизнинг фарзандларимиз учун худди ўша ота боболаримиз айтиган эртак ва матал каби. Фақат бу эртак ёки матални бобомиз ёки момомиз эмас, биз танимаган, дунёқараши ва динидан хабаримиз бўлмаган бир “амаки” кўрсатади.
Хўш, биздаги энг қимматбаҳо дурларимизни биз кимга ишониб топшириб қўйдик?!
Қани, сиз ҳам экран ёнига яқинроқ ўтиринг-да, мана шу фарзандингиз узукун кўраётган фильмлардан бирортасини томоша қилинг. Нафақат томоша қилинг, балки ўрганинг ҳам. Экран сизнинг фарзандингизга нимани ўргатаётганини ўрганинг.
Эртак бола онгининг илк пойдевори – унга кўра бола атроф билан муносабатини қуради, дунёни таний бошлайди. Яхшилик ва ёмонлик, дўтслик ва хоинлик, она ва аёл сиймоларини эртак қаҳрамонлари мисолида ўрганади.
Замонавий мультфильмлардаги аёллик сиймосини таҳлил қилиб кўринг.
Асрдан асрга ўзбек аёллари ўзларининг иффати, ҳаёси билан донг таратишган. Аммо фарзандингиз кўраётган бу фильмларда уятчанлик, камтарлик, ҳаё каби хусусиятлар очиқчасига масхара қилинган. Аёл киши енгилтак, дағал, шафқатсиз қилиб кўрсатилган. Ҳатто оналик сиймоси ҳам масхара қилинган ҳолатларни кўрамиз. Ўғил болалар мана шу тарзда аёлнинг қандай бўлиши кераклиги ҳақидаги биринчи дарсини оладилар. Ва бир умр мана шу идеалга интилиб яшасалар ҳайрон бўлманг.
Болалар ёрқин рангларни яхши кўрашади. Экрандаги ижобий “яхши” қаҳрамонлар айнан ўша рангларга буялган ва филмнинг бошланишидан то охиригача бола бу қаҳрамонлардан кўзини узмайди. Қаҳрамоннинг ҳар бир ҳаракати унинг онгида яхшилик ва тўғрилик тимсоли дея ёдда қолади. Аммо бу қаҳрамонларнинг ҳаракатларига биз сезмайдиган тарзда “салбий” ҳаракатлар қўшилган. Улар уришишади, баъзи ҳолларда бошқа қаҳрамонларни дўппослайди, ўлдиради. Бу каби ҳолатлар болаларда шафқатсизлик ва бировни устидан кулиш сифатларини келтириб чиқаради.
Биз сизга бир мисол келтирамиз. “Широқ” (Шрек) номли мултфилмни кўпимиз кўрганмиз. Айтингчи, широқ, малика ва қушча бирга қўшиқ айтишганда ва қўшиқ охирида қушча нобуд бўлганида фарзандларингиз йиғлаганми? Менимча, йўқ. Чунки айнан шунга филм ижодкорлари ҳаракат қилишган. Бу ҳодиса, яъни ўлим, жуда ҳам завқли ва кулгили ҳолатда кўрсатилган. Ўша нобуд бўлган қушчанинг тухумларичи, уларни қаҳрамонлар иштаҳа билан паққос туширмоқчи бўлганда, бирорта фарзандингиз, “Уларнинг ичидан қушчалар чиқиши мумкин эди”, дедими? Фильмдаги шиширилган қурбақаю, илонлар эса зарарсиз шўхликлар сирасига кириб қолади.
Нафрат, муштлашиш ва қотилликлардан қўйиб фильмларда кўрсатилаётган шаҳвоний муносабатларга ўтайлик. Йўқ, сиз адашмадингиз биз ҳали ҳануз болалар мультфильмлари таҳлилини олиб бораяпмиз.
Бизнинг миллий халқ эртакларда бу ҳақида бирон нарса дейилганми? Эртакларимиз ҳам доим “шундай қилиб улар ўз муродларига етишибди”, деган ибора билан тугаган. Аёл рамзи, ҳар доим гўзал, ифорли, ҳаёли ва гўзал хушсурати билан ҳар доим гўзал ақл соҳиби бўлганлиги таъриф этилган.
замонавий мултфильмларда кўрсатилаётган қизлар, баъзи ҳолларда кичик қиз бўлишига қарамасдан, катта аёллар каби гўзал қоматлари бор. Улар бу гўзал қоматдан “тўғри” равишда фойдаланишни биладилар. Кийимлари ҳам “замонавий”, худди балиқ тўридек. Айниқса эътибор кўпрок юзидан кўра қўматига қаратилган. Яъни аёлнинг юзи қалб оламининг кўзгуси сифатида эътиборга лойиқ эмас, муҳими унинг қомати.
Хўш, бу филмлардаги аёл ва эркак ёки йигит ва қиз муносабатлари қай тарзда ривожланади?
Ўзимизда ишлаб чиқарилган мультфилмларда бирор жойида бўса олиш саҳнасини кўрмайсиз. Аммо ҳозирда фарзандларимиз кўраётган фильмларда эса қиз белидан пастга туширилган шаппатидан хурсанд бўлишади, ва йигитга “кўз” сузишади. Ҳайрон бўлманг, фақат бироз эътибор билан қарасангиз фильмларда бунақа саҳналарни кўп кузатасиз.
“Том ва Жерри” мультфильмини эслаб кўринг. Бу фильмнинг бир саҳнасида Томнинг дугонаси қай тарзда унга кўз сузиб, қай тарзда гавдасини тутади.
Экран ортида реклама қилинаётган бу феъл-атворларни фарзандингиз ўзлаштириб хурсанд бўласизми?
“Ҳар бир савбазотнинг ўз вақти бор”, дейдилар яхшилармиз.
Бу каби “катталар”га таалуқли мавзуларнинг болалар онгига қўйиш, уларни ақлий ривожланишларига путур етказади. Улар бу каби мавзуларга жисмоний ва руҳий тарафдан ҳали тайёр эмаслар. Ҳозирда бу кулгили ва ҳазил бўлиб туюлаётган бўлса ҳам, келажакда уларнинг оилавий ва жинсий ҳаётларига жиддий таъсир ўтказиши мумкин.
Замонавий мультфильмларда она сиймоси деярли йўқ. Бўлса ҳам бош қаҳрамонларнинг ишларига ҳалақит берувчи шахслар сифатида келтирилган. Миллий эртакларимизда эса она бу – раҳмдил, ёрдамга ҳозир бўлган шахслар сифатида келтирилган. Мусулмонмиз, жаннат оналар оёғи остида эканлигини ёшлигимиздан ўргатишган. Биз ўша оналарга ўхшагимиз келади, ўлғайгач улар каби бўлишни орзу қиламиз. Аммо замонавий оналар сиймоси ҳақида ундай дея олмаймиз.
Балки биз сизларни қўрқитиб юборгандирмиз, аммо ҳақиқатан эътиборингизга лойиқ мавзуни кўтардик. Чунки биз фарзандларимиз учун масъулиятлимиз, улар бизга берилган омонат. Статистик маълумотларга кўра ҳозирги кунда она кунига ўз фарзандиган 12 дақиқа вақт ажратаётган экан. Тасаввур қилинг 24 соатдан 12 дақиқасигина фарзандингизга бағишланган. Сиз онасиз, сиз отасиз.
Фарзандларингиз эса сизнинг қўлингизга берилган оппоқ, топ тоза қоғоз. Ҳоҳласангиз уни гўзал сатрлар билан тўлдирасиз. Аммо ҳозирги кунда қаламимизни бошқа бировларга, танимаган “амаки”лар қўлига топшириб қўймоқдамиз.
Биз киммиз, қаерга кетмоқдамиз ва бизни қандай келажак кутмоқда?
Мадина ЗАРИПОВА