Боязид Бистомий ҳазратлари билан бир гуруҳ румлик роҳиблар ўртасида бундай савол-жавоб бўлиб ўтди.
– Қандай илмларни биласан? – сўради роҳиблар бошлиғи.
– Раббим насиб этганларини биламан, – жавоб бердилар ҳазрат.
Халқимизда “Йўл азоби, гўр азоби”, деган гап бор. Авваллари, яъни талабалик пайтимда бу гапнинг маъносини яхши тушунмасдим. Чунки пойтахтдан Фарғонагача юмшоқ ўриндиқда қўшиқ тинглаб, тоғларнинг гўзаллигига маҳлиё бўлганча йўл босиш мен учун роҳат эди. Лекин кейин-кейин юқоридаги нақл қанчалик тўғри эканига амин бўлдим. Айниқса, ёши каттароқ ҳамроҳлар билан кетганимда, ўртада ўтириб кетиш бора-бора малол кела бошлади. Бу сафар йўлга отланарканман, ким чиқса-чиқсин, ўртада ўтирмайман, дея аҳд қилдим.
Халифа Ҳорун ар-Рашид замонасининг ҳаким зотларидан бўлмиш Шақиқ Балхий ҳазратларини тез-тез зиёрат қилиб туришни хўш кўрарди. Бир куни навбатдаги зиёратда суҳбатлашиб ўтиришар экан, Ҳазрати Шақиқ Ҳорунга:
- Тасаввур қил, саҳрода ёлғиз қолгансан, ташналикдан ўлай деб турибсан, бир қултум сув бўлса, ҳаётингни сақлаб қолиши мумкин. Шу пайт кимдир келиб: “Сув сотаман”, деса, нимангни берган бўлардинг? – дедилар.
- Нима сўраса, бераман. У пайтда пул-давлат ҳақида ўйлаб ўтирмайман.
- Агар у одам бир қултум сув учун бутун бойлигингнинг ярмини сўраса, берармидинг?
- Албатта, берардим.
“Ҳазрати Али, розияллоҳу анҳу, маълум бир пайт моддий жиҳатдан анча қийин аҳволга тушиб қолди. Шунда Фотимадан:
— Отанг ҳузурларига бориб, озроқ ёрдам сўрасанг бўлармиди, — дея уни Жаноби Пайғамбаримизнинг, соллаллоҳу алайҳи ва саллам, ёнларига жўнатди.
Фотима эшик тақиллатганида Умму Айман онамиз Расули акрамнинг, соллаллоҳу алайҳи ва саллам, ёнларида эди.
Бутун ер юзида миллиардлаб инсон яшамоқда. Бу инсонлар бир-бирига ўхшамайди. Ранглари бошқа, тиллари бошқа, тузилишлари бошқа-бошқадир1. Уларнинг тушунчалари, туйғулари ва ишончлари ҳам бир хил эмас. Дунёнинг турли жойларига тарқалган бу инсонларнинг турмуши, маъданияти ҳам айри-айричадир.
Бугунги инсонлар кечаги инсонларнинг болаларидирлар. Бугунги инсонларни тўла англаб етишимиз учун кечаги инсонларни ўрганишга мажбурмиз. Кечани, яъни ўтмишни бизга ўргатадиган фанга "тарих" дейилади.
Ислом дунёсида тарих мусулмон олимлари томонидан дастлаб "Сийар" ва "Мағозий" шаклида бошланди ва кейинчалик "Футуҳот тарихи", "Табағот", "Умумий тарих" каби номлар остида бир неча тарих китоблари ёзиб қолдирилди.
Ироқдан бир аёл Умар ибн Абдулазизни излаб келди. Одамлардан Амирур мўмининнинг уйини сўраб-суриштирганида, унга хароба кулбани кўрсатишди. Шу эски уй Амирнинг уйими, дея ажабланди. Сўнг ҳовлига кириб, Халифанинг хотини Фотима бинти Абдулмаликни кўрди. У буғдой янчиб, ун қилаётган эди. Ироқли аёл уни хизматкорлардан бири деб ўйлади. Сўнг:
- Амирул мўмининнинг хотини қаерда? – деб сўради.
- Менман. Нима ишинг бор? - деди Фотима.
Аёл ажабланди. Хаёлидан “Шу Амирнинг хотиними? Кийимлари эскирган, ямоқлари бор, рўйида ранг йўқ. Бизда қоровулнинг хотини ҳам бундан яхши кийинади”, деган ўйлар ўтди. Шу аснода ичкаридан Умар ибн Абдулазизнинг ўзи чиқиб келиб, тупроққа сув қўйди ва лой қилиб қора бошлади. Сўнг деворнинг нураган жойига суваб қўйди. Ироқлик аёл у зотни ҳам хизматчилардан деб гумон қилиб, Фотимага:
Аллоҳ таоло Қуръони каримда: “Эй Мўминлар, кўп гумон(лар)дан четланинглар! Чунки баъзи гумон(лар) гуноҳдир!..” (Ҳужурот сураси 12 оят) дейиш билан мўминнинг бошқа мўмин ҳақида ёмон гумонда бўлишидан қайтарган.
Мавзунинг тушунарли бўлиши учун унга боғлиқ ваҳима, гумон, қатъий гумон, ишонч сўзларига изоҳ бериш лозим.
Оламлар робби Аллоҳ таолога ҳамду санолар бўлсин. Тақводорлар имоми, хушуъ қилгувчилар пешвоси, Аллоҳнинг элчиси Муҳаммад Мустафога, у кишининг аҳлига ва саҳобаларига саломат ва саломлар ёғилсин.
Намоз Исломнинг биринчи амалий устуни, имоннинг энг катта қалқони ва муҳофазасидир. Шунингдек, қиёмат куни банда энг биринчи сўраладиган амал ҳам намоздир. Бу ҳақда Пайғамбаримиз саллаллоҳу алайҳи васаллам: “Қиёмат кунида банданинг амалларидан биринчи ҳисоб берадигани намоздир...” дея хабар берганлар.